DEHB denildiğinde genellikle akla dikkatini hiçbir şeye veremeyen veya sürekli dikkati dağılan kişiler gelir. Ancak dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda yaşanan temel problem her zaman “dikkat edememek” kadar basit değildir.

Bazı kişiler sıkıcı veya ilgilerini çekmeyen bir göreve birkaç dakika bile odaklanmakta zorlanırken, ilgilerini çeken başka bir konuya saatlerce yoğunlaşabilir.

Oyun oynarken, bilgisayarda çalışırken, araştırma yaparken, bir proje geliştirirken veya sevdiği bir işle uğraşırken çevresindekileri duymamak ve zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek bu duruma örnek olabilir.

Bu yoğun odaklanma hali günlük dilde hiperfokus olarak adlandırılır.

Ancak önemli bir nokta vardır. Hiperfokus, DEHB’nin resmi tanı kriterlerinden biri değildir ve yalnızca DEHB olan kişilerde görülmez. Cleveland Clinic hiperfokusu kişinin bir faaliyetle çevresindeki diğer şeyleri dışlayacak kadar yoğun biçimde meşgul olması şeklinde açıklarken bunun DEHB ile sık ilişkilendirilse de herkesin zaman zaman yaşayabileceği bir durum olduğunu belirtmektedir.

Hiperfokus Nedir?

Hiperfokus, kişinin dikkatini belirli bir aktiviteye son derece yoğun biçimde yöneltmesi ve dikkatini başka bir yere çevirmekte zorlanması olarak tanımlanabilir.

Bu sırada kişi

• zamanın geçtiğini fark etmeyebilir
• yemek yemeyi erteleyebilir
• telefon bildirimlerini görmeyebilir
• çevresindeki konuşmaları fark etmeyebilir
• başka sorumluluklarını unutabilir
• yaptığı işi bırakmakta zorlanabilir.

Örneğin kişi akşam yalnızca yarım saat bilgisayarda çalışmayı planlarken saatler sonra hâlâ aynı konuyla ilgilendiğini fark edebilir.

Burada mesele yalnızca güçlü konsantrasyon değildir.

Önemli noktalardan biri dikkatin gerektiğinde başka bir göreve aktarılmasının zorlaşmasıdır.

DEHB Olan Biri Nasıl Saatlerce Odaklanabilir?

Bu soru DEHB hakkında en sık yaşanan kafa karışıklıklarından biridir.

“Bir insan dört saat boyunca oyun oynayabiliyorsa nasıl dikkat eksikliği olabilir?”

DEHB’deki dikkat problemi her durumda dikkatin tamamen yok olması anlamına gelmez.

Daha çok dikkatin düzenlenmesi, sürdürülmesi ve gerektiğinde başka bir göreve yönlendirilmesiyle ilgili güçlükler görülebilir.

NIMH, yetişkin DEHB’de dikkati sürdürme, görevleri tamamlama, zamanı yönetme, organize olma ve günlük görevleri hatırlama alanlarında güçlüklerin görülebileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle bir kişinin sevdiği bir aktiviteye saatlerce yoğunlaşabilmesi DEHB olasılığını tek başına ortadan kaldırmaz.

DEHB’de Hiperfokus Nasıl Görülür?

DEHB hiperfokus deneyimi kişiden kişiye değişebilir.

Bir kişi bilgisayar oyunlarına saatlerce dalabilirken başka biri

• yazılım geliştirmeye
• araştırma yapmaya
• video izlemeye
• kitap okumaya
• sosyal medyaya
• tasarım yapmaya
• bir hobisine
• işindeki belirli bir projeye

yoğun şekilde odaklanabilir.

Kişi bu aktivite sırasında son derece üretken de olabilir.

Ancak sorun, odaklanılan faaliyetin önemli olup olmamasından çok dikkatin kontrolünün zorlaşmasıyla ilgilidir.

Örneğin ertesi gün teslim edilmesi gereken bir proje varken kişi ilgisini çeken ancak acil olmayan başka bir konu hakkında üç saat araştırma yapabilir.

Hiperfokus Belirtileri Nelerdir?

Hiperfokus sırasında görülebilecek deneyimler arasında şunlar yer alabilir:

• bir işe planlanandan çok daha uzun süre devam etmek
• zamanın geçtiğini fark etmemek
• çevredeki insanları duymamak
• telefon veya mesajlara cevap vermeyi unutmak
• yemek veya uyku saatini geciktirmek
• başka önemli işleri ertelemek
• başladığı aktiviteyi bırakmak istememek
• başka bir göreve geçmekte zorlanmak
• dışarıdan yapılan uyarılara sinirlenmek
• ilgisini çeken bir konuyu uzun süre araştırmak.

Ancak bunlardan birkaçını zaman zaman yaşamak DEHB tanısı anlamına gelmez.

Hiperfokus herkes tarafından belirli durumlarda yaşanabilir.

Hiperfokus ile Normal Odaklanma Arasındaki Fark Nedir?

Bir insanın sevdiği bir şeye uzun süre konsantre olması normaldir.

Örneğin ilgi çekici bir kitap okurken birkaç saat geçirmek veya önemli bir proje üzerinde yoğunlaşmak tek başına hiperfokus olarak değerlendirilmek zorunda değildir.

Daha dikkat çekici olan durum kişinin

• bırakması gerektiğini bilmesine rağmen bırakamaması
• zaman algısını kaybetmesi
• diğer sorumluluklarını ihmal etmesi
• planlarını sürekli aksatması
• dikkatini başka bir göreve geçirmekte belirgin güçlük yaşaması

olabilir.

Dolayısıyla hiperfokus değerlendirilirken yalnızca “kaç saat odaklandı?” sorusuna bakılmaz.

Bu yoğun odaklanmanın kişinin hayatını nasıl etkilediği daha önemlidir.

Hiperfokus DEHB Belirtisi midir?

Hiperfokus DEHB ile sık ilişkilendirilmesine rağmen DEHB’nin tanı kriterleri arasında yer alan resmi bir belirti değildir.

DEHB tanısında esas olarak

• dikkatsizlik
• hiperaktivite
• dürtüsellik

belirtileri değerlendirilir.

Belirtilerin en az altı ay devam etmesi, birden fazla yaşam alanında görülmesi ve kişinin işlevselliğini etkilemesi gerekir. Yetişkinlerde ayrıca belirtilerin çocukluk döneminde başlamış olması beklenir.

Bu nedenle “hiperfokus yaşıyorum, o halde kesin DEHB’yim” şeklinde bir çıkarım doğru değildir.

Hiperfokus Sadece DEHB’de mi Görülür?

Hayır.

Herkes zaman zaman çok ilgi çekici bir aktiviteye yoğun şekilde dalabilir.

Özellikle

• video oyunları
• sosyal medya
• yaratıcı çalışmalar
• araştırma
• sanat
• hobiler

gibi kişinin yoğun ilgi duyduğu alanlarda benzer deneyimler görülebilir.

Bu nedenle hiperfokus tek başına psikiyatrik tanı koymak için kullanılmaz.

DEHB’de Neden Sıkıcı İşlere Odaklanmak Daha Zor Olabilir?

DEHB yaşayan kişiler için dikkat gerektiren ancak yeterince ilgi çekici olmayan görevleri sürdürmek zor olabilir.

Örneğin

• uzun bir raporu okumak
• e-postaları cevaplamak
• evrak işleri yapmak
• fatura ödemek
• ders çalışmak
• evi düzenlemek

gibi görevler sürekli ertelenebilir.

Buna karşılık kişinin yoğun ilgi duyduğu bir konu saatlerce dikkatini çekebilir.

Bu durum çevredeki kişiler tarafından bazen yanlış anlaşılabilir.

“İstediğin zaman gayet güzel odaklanıyorsun.”

veya

“Demek ki dikkat eksikliğin yok.”

gibi yorumlar yapılabilir.

Oysa DEHB değerlendirmesinde esas mesele kişinin yalnızca sevdiği aktivitelere odaklanabilmesi değil, dikkatini günlük hayatın gerektirdiği görevler arasında düzenleyebilmesidir.

Hiperfokus ve Erteleme Birlikte Görülebilir mi?

Evet.

İlk bakışta birbirine zıt görünseler de aynı kişide hem yoğun erteleme hem hiperfokus görülebilir.

Örneğin kişi önemli bir rapora başlaması gerekirken saatlerce ilgisini çeken başka bir konuyla uğraşabilir.

Son teslim tarihi yaklaştığında ise rapora yoğun şekilde odaklanıp gece boyunca çalışabilir.

Yetişkin DEHB’de erteleme, organizasyon güçlüğü, zaman yönetimi sorunları ve büyük projeleri tamamlamakta zorlanma görülebilir.

Bu nedenle kişinin bazı dönemlerde çok üretken olması diğer dönemlerde yaşadığı dikkat ve planlama güçlüklerini ortadan kaldırmaz.

DEHB’de Zamanın Nasıl Geçtiğini Fark Etmemek

Hiperfokus yaşayan kişiler sıklıkla “Bir baktım üç saat geçmiş” şeklinde ifadeler kullanabilir.

Kişi bir aktiviteyle uğraşırken dış dünyadaki zaman işaretlerini yeterince takip etmeyebilir.

Bu durum özellikle başka bir randevuya yetişmek, uyumak veya farklı bir sorumluluğa geçmek gerektiğinde sorun oluşturabilir.

Sonuç olarak kişi

• toplantıya geç kalabilir
• uyku saatini kaçırabilir
• yemek yemeyi unutabilir
• yapılması gereken başka işleri erteleyebilir.

Bu nedenle hiperfokus her zaman avantajlı bir özellik değildir.

Hiperfokus Faydalı Olabilir mi?

Evet.

Doğru zamanda ve doğru konu üzerinde gerçekleştiğinde yoğun odaklanma oldukça üretken olabilir.

Bir kişi ilgisini çeken proje üzerinde uzun süre çalışabilir, yaratıcı işler geliştirebilir veya karmaşık bir problemi çözmeye yoğunlaşabilir.

Cleveland Clinic, hiperfokusun bazı kişiler için başarıya katkı sağlayabileceğini ancak başka durumlarda ilişkiler, zaman yönetimi veya günlük sorumluluklar açısından sorun yaratabileceğini belirtmektedir.

Dolayısıyla mesele hiperfokusun tamamen ortadan kaldırılması değil, kişinin dikkatini daha kontrollü şekilde yönetebilmesidir.

Hiperfokus Ne Zaman Sorun Haline Gelir?

Hiperfokus

• uyku düzenini bozuyorsa
• işe veya okula geç kalmaya neden oluyorsa
• yemek yemeyi unutmaya yol açıyorsa
• aile veya partner ilişkilerini etkiliyorsa
• önemli sorumlulukların sürekli ertelenmesine neden oluyorsa
• kişinin günlük programını kontrol etmesini zorlaştırıyorsa

problem haline gelebilir.

Örneğin bir kişinin sevdiği projede dört saat kesintisiz çalışması her zaman sorun değildir.

Ancak aynı kişi bu nedenle toplantısını, yemeğini veya başka önemli sorumluluklarını sürekli unutuyorsa dikkat yönetimi açısından değerlendirme gerekebilir.

Hiperfokus Nasıl Yönetilebilir?

Hiperfokusla baş etmek için kişinin dışarıdan bazı hatırlatıcılar kullanması yardımcı olabilir.

Örneğin

• çalışma süresi için alarm kurmak
• yapılacak işleri önceden sıralamak
• takvim kullanmak
• görevler arasında geçiş için belirli saatler oluşturmak
• çalışma sırasında düzenli molalar planlamak
• önemli randevular için birden fazla hatırlatıcı kullanmak

faydalı olabilir.

Amaç kişinin yoğun odaklanma yeteneğini tamamen ortadan kaldırmak değil, gerektiğinde bu odaktan çıkabilmesini kolaylaştırmaktır.

Hiperfokus Varsa Kesin DEHB Var mıdır?

Hayır.

Hiperfokus tek başına DEHB tanısı koydurmaz.

DEHB değerlendirmesinde kişinin

• çocukluk dönemindeki belirtileri
• dikkat sorunlarının süresi
• hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri
• eğitim hayatı
• çalışma hayatı
• sosyal ilişkileri
• günlük işlevselliği

birlikte değerlendirilir.

Ayrıca uyku sorunları, stres, kaygı, depresyon ve bazı fiziksel durumlar DEHB’ye benzeyen dikkat sorunlarına neden olabilir. Bu nedenle kapsamlı bir klinik değerlendirme gerekir.

Yetişkinlerde DEHB Tanısı Nasıl Konur?

Yetişkinlerde DEHB tanısı yalnızca bir test sonucuna dayanmaz.

Psikiyatrik değerlendirmede kişinin mevcut belirtileriyle birlikte çocukluk ve ergenlik dönemindeki davranışları da incelenir.

NIMH’ye göre yetişkin DEHB tanısı için belirtilerin çocukluk döneminde, 12 yaşından önce başlamış olması gerekir. Ayrıca belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi ve kişinin günlük işlevselliğini etkilemesi değerlendirilir.

Gerekli durumlarda standart DEHB ölçekleri ve kişinin geçmişine ilişkin ek bilgiler değerlendirmeyi destekleyebilir.

Ankara Psikiyatrist Değerlendirmesinde DEHB ve Hiperfokus

Ankara psikiyatrist arayışında olan ve DEHB belirtileri yaşadığını düşünen kişilerde yalnızca hiperfokus deneyiminin değerlendirilmesi yeterli değildir.

Kişinin

• dikkatini ne kadar sürdürebildiği
• görevler arasında geçiş yapıp yapamadığı
• zamanı nasıl yönettiği
• günlük sorumluluklarını tamamlayıp tamamlayamadığı
• erteleme davranışları
• unutkanlık
• dürtüsellik
• çocukluk dönemindeki belirtileri

birlikte ele alınmalıdır.

Bir kişinin belirli aktivitelere saatlerce odaklanabilmesi DEHB’yi dışlamaz. Aynı şekilde yalnızca hiperfokus yaşaması da DEHB olduğu anlamına gelmez.

Doğru tanı için belirtilerin bütününün değerlendirilmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular

DEHB’de hiperfokus nedir?

Hiperfokus, kişinin belirli bir aktiviteye çok yoğun biçimde odaklanması ve dikkatini başka bir göreve çevirmekte zorlanması şeklinde tanımlanabilir. Ancak DEHB’nin resmi tanı kriterlerinden biri değildir.

Hiperfokus kaç saat sürer?

Hiperfokus için belirlenmiş standart bir süre yoktur. Bazı kişiler kısa süreli yaşarken bazıları saatler boyunca aynı aktiviteyle ilgilenebilir.

Hiperfokus yaşayan herkes DEHB midir?

Hayır. DEHB olmayan kişiler de ilgilerini çeken aktivitelerde yoğun odaklanma yaşayabilir. Hiperfokus tek başına DEHB tanısı koydurmaz.

DEHB olan biri saatlerce ders çalışabilir mi?

Evet. DEHB olan bir kişinin belirli bir konuya uzun süre odaklanabilmesi mümkündür. Tanıda önemli olan kişinin dikkatini günlük hayatın gerektirdiği farklı görevler arasında düzenleyebilmesidir.

Bir işe saatlerce takılı kalmak DEHB belirtisi midir?

Tek başına DEHB belirtisi olarak kabul edilmez. Ancak kişinin aynı zamanda dikkat dağınıklığı, erteleme, organizasyon sorunları, unutkanlık ve çocukluktan beri devam eden başka DEHB belirtileri varsa değerlendirme yapılabilir.

Hiperfokus ile hiperfiksasyon aynı şey mi?

Bu kavramlar günlük kullanımda birbirinin yerine kullanılabilse de tamamen aynı anlamı taşımayabilir. Hiperfokus genellikle kişinin belirli bir aktivite sırasında yaşadığı yoğun dikkat durumunu ifade ederken hiperfiksasyon belirli bir konu veya ilgi alanıyla daha uzun süre yoğun şekilde meşgul olmayı tanımlamak için kullanılabilir.

Hiperfokus kötü bir şey midir?

Her zaman değil. Doğru yönetildiğinde üretkenliği artırabilir. Ancak uyku, ilişkiler, iş, okul veya diğer sorumlulukların aksamasına neden olduğunda problem haline gelebilir.

DEHB’de hiperfokus nasıl kontrol edilir?

Alarm, takvim, zamanlayıcı, görev listeleri ve önceden belirlenen mola saatleri dikkatin başka bir göreve geçirilmesini kolaylaştırabilir. Belirgin DEHB belirtileri varsa profesyonel değerlendirme ve uygun tedavi planı da önemlidir.

DEHB olan kişiler neden sevmedikleri işe odaklanamazken sevdikleri işe saatlerce odaklanabilir?

DEHB’de sorun yalnızca dikkatin miktarıyla ilgili değildir. Dikkatin hangi göreve yöneltileceği, ne kadar sürdürüleceği ve gerektiğinde başka bir göreve aktarılması konusunda güçlükler yaşanabilir.

Hiperfokus için psikiyatriste gidilir mi?

Yalnızca hiperfokus yaşamak psikiyatrik hastalık anlamına gelmez. Ancak bunun yanında uzun süredir devam eden dikkat dağınıklığı, unutkanlık, erteleme, organizasyon güçlüğü veya dürtüsellik günlük hayatı etkiliyorsa psikiyatrik değerlendirme düşünülebilir.

Sonuç

DEHB’de hiperfokus, dikkat eksikliği kavramıyla ilk bakışta çelişkili görünebilir.

Bir kişi ilgisini çekmeyen bir göreve birkaç dakika odaklanmakta zorlanırken sevdiği bir aktiviteyle saatler boyunca ilgilenebilir.

Bu durum DEHB’de yaşanan sorunun yalnızca “dikkat edememek” olmadığını anlamak açısından önemlidir. Dikkatin düzenlenmesi, gerektiğinde sürdürülmesi ve başka bir göreve aktarılması da günlük yaşamın önemli parçalarıdır.

Bununla birlikte hiperfokus DEHB’nin resmi tanı kriterlerinden biri değildir ve DEHB olmayan kişilerde de görülebilir.

Bu nedenle bir kişinin saatlerce belirli bir işe odaklanabilmesi üzerinden DEHB tanısı konulamayacağı gibi “Bu kadar uzun süre odaklanabiliyorum, bende DEHB olamaz” sonucuna varmak da doğru değildir.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin çocukluktan itibaren seyri, dikkat ve organizasyon güçlükleri, dürtüsellik, zaman yönetimi ve belirtilerin günlük yaşam üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Bu içerik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya kişisel tedavi önerisi yerine geçmez.